چارلز تیلی جامعه‌شناس اعتقاد دارد که «جنگ، دولت می‌سازد و دولت، جنگ را»؛ در واقع اگر بخواهیم، جهان بدون جنگ را تصور کنیم، باید خیلی رویابافی کرده باشیم اما جنگ، علاوه‌بر دلایل، استراتژی‌ها و تاکتیک‌ها، پیامدها و رهاوردها، نکات ریز قابل توجهی دارد که همواره مورد توجه عالمان علوم انسانی بوده است.

امیل دورکیم معتقد بود که هر جامعه‌ای برای بقا و انسجام خود به یک مجموعه مشترک از باورها، ارزش‌ها و هنجارهای اخلاقی نیاز دارد.

وقتی افراد در جامعه بر سر اصول اخلاقی مشترکی توافق دارند، احساس می‌کنند که به یکدیگر تعلق دارند و برای حفظ جامعه و ارزش‌های آن تلاش می‌کنند.

این همان اجماع اخلاقی است که متاسفانه در ایران پیشاجنگ، منتقدان نسبت به فقدان آن هشدارهای بسیار جدی می‌دادند.

کمرنگ‌شدن اجماع اخلاقی باعث از خود بیگانگی می‌شود و آن حالتی است که در آن هنجارهای اجتماعی ضعیف یا نامشخص می‌شوند و افراد احساس می‌کنند که ارتباطشان با جامعه قطع شده است.

در چنین شرایطی، افراد نمی‌دانند چه انتظاراتی از آن‌ها می‌رود و خودشان چه انتظاراتی می‌توانند از جامعه داشته باشند.

دورکیم اعتقاد دارد اگر در یک جامعه با اجماع اخلاقی مواجه باشیم، بسیج عمومی برای جنگ، افزایش می‌یابد اما با تشدید تضادهای اجتماعی، از خود بیگانگی به‌عنوان مقدمه جنگ، ظاهر می‌شود. در واقع در برخی موارد، از خود بیگانگی می‌تواند با ایجاد شکاف‌های عمیق و کاهش همدلی، زمینه‌ساز درگیری و جنگ شود.

آنچه در وقایع دی‌ماه و حتی پیش از آن، در دوره پس از جنگ ۱۲ روزه یا بعدها با اسنپ‌بک رخ داد، بازتابی بود از عدم اجماع اخلاقی جامعه و بخشی از جریان قدرت که توان برآورده‌سازی نیازهای جمعی را نداشت.